China+1 ตายแล้ว
บล็อกห่วงโซ่อุปทานกำลังแทนที่ประเทศ

"China+1" คือการตัดสินใจแบบหนึ่ง: ออกจากจีน แล้วเลือกประเทศใดประเทศหนึ่งแทน นี่คือหน่วยการวิเคราะห์ที่ผิด ถ้าดูสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นจริงในพื้นที่ จะเห็นว่าการแข่งขันที่แท้จริงไม่ได้อยู่ระหว่างประเทศ แต่อยู่ระหว่างบล็อกห่วงโซ่อุปทานที่เคลื่อนย้ายเข้ามาแทบทั้งระบบ

จุดที่กรอบคิด "China+1" เข้าใจผิด

กรอบคิด China+1 สันนิษฐานว่าประเทศหนึ่งจะมีโรงงานของจีนหรือไม่มีก็เท่านั้น — ว่าการตัดสินใจคือ "ออกจากจีน ไปเวียดนาม" หรือ "ออกจากจีน ไปไทย" แต่บริษัทไม่ได้เลือกประเทศ พวกเขากำลังเลือกระบบนิเวศ และมากขึ้นเรื่อยๆ ระบบนิเวศทั้งระบบ — บริษัทหลัก ผู้ผลิตชิ้นส่วน ซัพพลายเออร์วัตถุดิบ เงินทุน — ย้ายมาด้วยกันและตั้งตัวใหม่แทบสมบูรณ์ในประเทศใดก็ตามที่ยอมรับพวกเขา

สองกลุ่มอุตสาหกรรมนี้ทำให้เห็นภาพชัดเจน

กรณีที่ 1: Bac Ninh และ Bac Giang เวียดนาม

ในทางทฤษฎี นี่คือ "เวียดนามของ Samsung" แต่ในทางปฏิบัติ นี่คือบล็อกอุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์ทั้งระบบที่เติบโตขึ้นรอบ Samsung และตอนนี้ดึงซัพพลายเออร์เข้ามาโดยไม่สนใจสัญชาติ

จุดยึดเหนี่ยวเป็นเกาหลี บรรจุภัณฑ์เป็นอเมริกัน การประกอบเป็นไต้หวัน ชิ้นส่วนเป็นจีน ทั้งหมดอยู่ในย่านเดียวกันทางตอนเหนือของเวียดนาม ไม่มีใครเลือก "เวียดนาม" พวกเขาเลือกความใกล้ชิดกับระบบนิเวศของ Samsung — และระบบนิเวศนี้กำลังกลายเป็นจุดหมายปลายทาง ไม่ว่าบริษัทนั้นจะมีสำนักงานใหญ่อยู่ประเทศใดก็ตาม

กรณีที่ 2: Rayong และ Chonburi ประเทศไทย

นี่คือภาพสะท้อนกลับกัน — บล็อกที่มีจีนเป็นจุดยึดเหนี่ยว เคลื่อนย้ายเข้ามาเกือบทั้งระบบ

ผลลัพธ์คือ จากการสำรวจของ 48 Research พบว่ามีผู้ผลิตชิ้นส่วนรถยนต์ไทยเพียง 12 รายจาก 660 รายที่จดทะเบียนไว้ ที่สามารถผลิตป้อนแบรนด์ EV จีนเหล่านี้ได้จริง นักลงทุนจีนครองสัดส่วนถึง 16% (8.4 พันล้านดอลลาร์) ของการลงทุนใน EEC ที่ได้รับอนุมัติระหว่างปี 2019–2024 เป็นรองเพียงประเทศไทยเองเท่านั้น

ไม่ใช่ว่าผู้ผลิตรถจีนเลือกประเทศไทย แต่เป็นระบบนิเวศทั้งระบบ — ตั้งแต่ OEM ผู้ผลิตแคโทด ผู้ผลิตเซลล์ ไปจนถึงผู้ประกอบแพ็ค — ที่เลือก Rayong เป็นฐานประจำภูมิภาค โดยแทบไม่พึ่งพาผู้ผลิตชิ้นส่วนไทยเลย

สองกรณีนี้บอกอะไรร่วมกัน

เมื่อวางสองกลุ่มนี้เทียบกัน จะพลิกสมมติฐานสามข้อที่ฝังอยู่ในกรอบคิด China+1

• บล็อกไม่จำเป็นต้องพึ่งพาฐานซัพพลายของประเทศเจ้าบ้าน กลุ่มอุตสาหกรรมที่ Bac Ninh แทบไม่แตะต้องบริษัทสัญชาติเวียดนามที่อยู่ต่ำกว่าระดับ tier-1 เลย ส่วนกลุ่มที่ Rayong ก็ปิดกั้นซัพพลายเออร์ไทยไว้เกือบทั้งหมด
• บล็อกข้ามเส้นแบ่ง "จีน กับ ไม่ใช่จีน" ได้อย่างอิสระ การที่ Goertek เข้ามาในกลุ่มที่มีเกาหลีและสหรัฐฯ เป็นจุดยึดเหนี่ยวในเวียดนาม แสดงให้เห็นว่าเส้นแบ่งที่แท้จริงไม่ใช่สัญชาติ แต่คือคุณอยู่ในระบบนิเวศไหน
• ประเทศหนึ่งสามารถเป็นเจ้าภาพให้บล็อกที่ไม่เกี่ยวข้องกันสองกลุ่มพร้อมกันได้ เวียดนามเป็นทั้งจุดยึดเหนี่ยวของบล็อกอิเล็กทรอนิกส์เกาหลี/สหรัฐฯ ทางตอนเหนือ และเป็นแหล่ง FDI การผลิตใหม่จากจีนอันดับ 1 ของประเทศไปพร้อมกัน

เรื่องนี้ยังเปลี่ยนวิธีที่ควรพูดคุยเรื่องนโยบายการค้าด้วย มาตรการลงโทษการส่งผ่านสินค้า (40–44% ภายใต้ตารางภาษีของสหรัฐฯ ในปัจจุบัน) มุ่งเป้าไปที่สินค้าที่โดยพื้นฐานแล้วเป็นสินค้าจีนที่แค่เปลี่ยนป้ายแล้วส่งผ่าน แต่บล็อกที่ย้ายฐานมาทั้งระบบ — ทั้งผู้ผลิตเซลล์ ผู้ประกอบแพ็ค และ OEM ที่ดำเนินงานอยู่ในไทยจริง — สร้างมูลค่าเพิ่มในท้องถิ่นและการจ้างงานในท้องถิ่นจริง นี่ไม่ใช่การส่งผ่านสินค้า แต่ยังคงเป็นเครือข่ายการผลิตที่จีนควบคุมอยู่ กฎการค้าในปัจจุบันยังไม่ถูกออกแบบมาเพื่อแยกแยะสองสิ่งนี้ออกจากกัน

เหตุใดเรื่องนี้จึงสำคัญ

สำหรับผู้กำหนดนโยบาย: การนับมูลค่า FDI บอกได้แค่ว่าเงินทุนเข้ามาแล้ว แต่ไม่ได้บอกว่าบล็อกที่เข้ามานั้นมีความเชื่อมโยงกับเศรษฐกิจท้องถิ่นหรือไม่ หรือเป็นเพียงเขตปฏิบัติการที่แยกตัวออกมา

สำหรับผู้ซื้อ: ป้าย "ผลิตในประเทศไทย" หรือ "ผลิตในเวียดนาม" กำลังบ่งบอกเพียงว่าขั้นตอนการประกอบขั้นสุดท้ายเกิดขึ้นที่ไหน มากกว่าจะบอกว่าระบบนิเวศของใครเป็นผู้สร้างสินค้าชิ้นนั้นขึ้นมาจริงๆ

สำหรับผู้ประกอบการและนักลงทุน: คำถามที่ควรถามก่อนเข้าสู่ตลาดไม่ใช่ "ประเทศไหนถูกที่สุด" แต่คือ "เรากำลังพยายามเชื่อมต่อกับกลุ่มอุตสาหกรรมของบล็อกไหน และยังมีที่ว่างให้เราหรือไม่"

สรุป

China+1 ไม่เคยเป็นเรื่องของการออกจากจีนจริงๆ แต่เป็นเรื่องว่าใครจะได้เชื่อมต่อเข้ากับกลุ่มก่อนต่างหาก